24 Ağustos 2009

Harriet Hall: “Bazen yanılırız”


[Sunuş.— Bu yazıda ABD ordusundan emekli bir aile hekimi olan Dr. Harriet Hall, bilimsel bakış açısının sıradan gözlemlere ve kararlara üstünlüğünü vurguluyor ve sistematik olmayan gözlemlerin neden yanlış olabileceğini açıklıyor. Yazıyı, yazarın düzenli olarak yazdığı Science-Based Medicine güncesindeki özgün metinden, kendisinin izni ile tercüme ettim.]

[caption id="attachment_269" align="alignleft" width="100" caption="Dr Harriet Hall"]h_hall[/caption]

Bazen yanılırız


Tıbbi bir tedavinin gerçekten işe yaradığını nasıl anlarız? Herkes işe yaradığını söylüyorsa, teyzenize faydası olduysa, siz de denediyseniz ve şikâyetleriniz geçtiyse, artık işe yaradığını kabul edebilirsiniz. Değil mi?

Hayır, edemezsiniz, çünkü bazen yanılırız. Yüzyıllar boyunca hekimler, sülük ve neşter ile hastalarının kanlarını akıttılar [i]. Kan akıtmanın işe yaradığını BİLİYORLARDI. Herkes işe yaradığını söylüyordu. Ateşiniz mi var, doktor kanınızı akıttığında iyileşiyordunuz. Herkesin, ölüm döşeğindeyken kanı akıtılıp kurtarılan bir arkadaşı ya da akrabası vardı. Hekimler size binlerce başarılı vaka sayabilirdi.

Bütün o insanlar yanılmışlardı. George Washington [ii] kötü bir boğaz bulaşına yakalandığında, hekimleri o kadar kan akıttılar ki zayıf düştü, iyileşemedi ve öldü. Nihayet kan akıtma sınanınca bunun yarardan çok zararı olduğu görüldü. İyileşen hastalar, kan akıtmaya RAĞMEN iyileşiyordu, onun sayesinde değil. Ve George Washington gibi bazı hastalar da boşuna ölmüşlerdi.

Bazen günümüz hekimleri bile yanılır. Daha kısa bir zaman önce, hekimler kalp hastalığı için göğüs kafesini açıp göğüs duvarının atardamarlarını, kalbe daha çok kan yöneltmek için bağlayıp tıkıyorlardı. Yüzde doksan gibi etkileyici bir başarı oranları vardı. Leonard Cobb adlı zeki bir hekim bundan emin olmak için bir deney yaptı, ameliyatta hastanın göğsünü açtı, ama bir şey yapmadan kapadı. Gördü ki bu sahte ameliyat, hastalarda en az gerçek ameliyat kadar iyileşme sağlamıştı! Böylelikle hekimler bu ameliyatı yapmayı bıraktılar.

Bu kadar insan nasıl olmuş da yanılmıştı? Aslında kendilerine yarardan çok zarar veren bir şeyin, kendilerine faydalı olduğuna nasıl olup da inanmışlardı? İnsanların, etkisiz tedavilerin faydalı olduğuna inanması için çok sebep vardır:

(1) Hastalık doğal seyrinin sonuna gelmiş olabilir. Birçok hastalık aslında geçicidir, vücudun doğal iyileşme süreçleri hastayı bir süre sonra sağlığa kavuşturur. Meselâ soğuk algınlığı yaklaşık bir haftada geçer. Bir soğuk algınlığı tedavisinin faydalı olup olmadığını bulmak isterseniz, yeterince büyük bir hasta topluluğundaki iyileşmeleri ve iyileşmemeleri kaydedip hastaların o tedaviyle mi yoksa o tedavisiz mi daha çabuk iyileştiğini bulmanız gerekir.

(2) Birçok hastalık döngüseldir. Her hastalığın şikâyetleri zamanla değişir. Meselâ artritli [iii] hastaların bazen iyi bazen kötü olduklarını biliyoruz: Ağrı bazen artar, bazen azalır. Ağrının çok olduğu günde muhtemelen ağrı zaten azalmaya başlayacaktır, tam o gün bir ilâç alırsanız, o ilâç haketmediği bir başarı kazanmış olur.

(3) Hepimiz kandırılabiliriz. Acıtacağı söylenen şey acıtır. İyileştireceği söylenen şey iyileştirir. Bunu hepimiz biliyoruz, zaten bu yüzden çocuklarımızın yaralarını berelerini öperiz. Dikkatimizi şikâyetlerimizden çekecek her şeyin faydası olur. Gerçek tedavinin, yalnızca şeker içeren plasebo haplarla mukayese edildiği bilimsel çalışmalarda, insanların ortalama yüzde otuz beşi plaseboyu aldıklarında iyileşme bildirdiler. Bir tadavi gerçekten bir fayda sağlıyorsa, plasebonun bu etkisinden daha iyisini göstermesi gerekir.

(4) Aynı andaki tedaviden yanlış olana itibar edilir. Hekiminiz size önerdiği hapı içerken bir de kocakarı ilâcı kullanırsanız, elde edilen faydayı o kocakarı ilâcına bağlayabilirsiniz. Veya aynı anda hayatınızda başka bir şey olup hastalığınızı tedavi etmiş olabilir, ve belki de iyileşme sebebiniz budur.

(5) İlk baştaki teşhis veya tahminler yanlış olabilir. Aslında kanserli olmayan çok hasta kanserli diye tedavi edilmiştir. Bir hastaya yalnızca altı ayı kaldığını söyleyen hekimler aslında sadece tahmin yürütmüşlerdir ve bu tahmin yanlış olabilir. En iyisi, bu hastalığa yakalananlar ortalama altı ay yaşar demek olabilir, ama ortalama altı ay demek hastaların yarısı altı aydan fazla yaşar demektir.

(6) Geçici ruhsal güzelmeler, tedaviymiş gibi algılanabilir. Eğer bir uygulayıcı size iyimserlik ve umut veriyorsa, aslında hastalıkta bir değişiklik yokken siz daha iyi hissedebilirsiniz.

(7) Ruhsal ihtiyaçlarımız, davranışlarımızı ve algılarımızı değiştirebilir. Bir kişinin buna ihtiyacı varsa, fayda görüyor olduğuna kendisini inandırabilir. Gerçekleri, meselâ urlarının hâlâ büyümekte olduğunu inkâr eden insanlar vardır. Eğer bir tedaviye para ve zaman ayırmışlarsa, bunun boşa gitmiş olduğunu kabul etmek istemeyebilirler. Görmek istediğimizi görür, olmasını istediğimiz şeyleri gerçekten olmuş gibi hatırlarız. Bir hekim bir hastaya yardım etmeyi samimiyetle istiyorsa, o hasta da toplum içinde o hekime karşı bir iyileşme mecburiyeti duyar.

(8) Bağıntıyı sebebiyet ile karıştırırız. Bir etkinin bir eylemden önce gerçekleşmiş olması, o etkinin o eyleme sebebiyet verdiği anlamına gelmez. Horoz ötüp güneş doğduğunda, horoz ötüşünün güneşin doğmasına sebep olmadığını anlarız. Ama bir hap alıp daha iyi hissettiğimizde, bu iyi hissin başka bir sebepten değil de haptan kaynaklandığını düşünürüz. Müzikle dans eden pirenin ayaklarını kesince dans edemediğini görüp, pirenin müziği ayaklarıyla duyduğuna hükmeden adam örneğindeki gibi, bazı neticeleri hemen kabul ederiz.

Yani birçok şekilde yanılabiliriz. Talihimiz var ki bizi nihayetinde doğruya ulaştıracak bir yol var: bilimsel sınama. Bilimin büyülü veya karmaşık bir yanı yok: bilim sadece, sağduyulu sınama yöntemlerinden ibaret bir alet çantası gibidir. Eğer kilo verdiğinizi düşünüyorsanız ve bu düşüncenizi sınamak için tartıya çıkarsanız, bu bilimseldir. Eğer daha iyi bir havuç yetiştirme yönteminiz olduğunu düşünüyorsanız ve bir sıra havucu eski yöntemle, bir sıra havucu da yeni yöntemle yan yana yetiştirip hangisinin daha iyi havuç verdiğine bakarsanız, bu da bilimseldir. İlâçları denemek için ise, çok sayıda hastayı iki eşit gruba ayırır, bir gruba denediğimiz tedaviyi uygular, diğer gruba ise şekerli hap gibi etkisiz bir plasebo veririz. Eğer etkin tedavi alan grup, diğerinden anlamlı olarak daha iyileşirse, o tedavi gerçekten işe yarıyor olabilir.

Jacqueline Jones, iki yaşından beri astımdan [iv] muzdarip 50 yaşında bir kadındı. Bir gün, astım da dahil bir dizi hastalığı tedavi eden mucizevi bir bitkisel tedavi yöntemini duydu. Bu bilginin doğru olduğuna inandı, çünkü bunu kullanıp astım ilâçlarını bırakan birçok kişinin ifadesi vardı. Onlar işe yaradığını BİLİYORLARDI. İşe yaradığını GÖRMÜŞLERDİ. Konvansiyonel ilaçların yan etkilerinden usanmış olan Jacqueline, üç inhalerini, steroid ilâçlarını ve nebülizörünü [iv] bırakıp onların yerine bu bitkisel katkı maddesini aldı. İki gün içinde hastanelik oldu.

Bir daha bir arkadaşınız yeni bir tedaviyi hararet ile tavsiye ettiğinde bir durup hatalı olabileceğini düşünün. Jacqueline Jones'u ve George Washington'u hatırlayın. Bazen yanılırız.
Ağır bir astım nöbeti geçirdim. Altı ay boyunca hastanede ağır derecede hastaydım, bu esnada zartülcenp [v] geçirdim. Nefes alamadığım gibi akciğerlerim o kadar hassastı ki biri dışarıdan dokunsa dahi vuruyormuş gibi geliyordu.

Bitkisel tedavinin astımı tedavi ettiğini söyleyen bütün herkes yanılmıştı. Astım şikâyetleri artar veya azalır. Belki de o kişilerin şikâyetleri zaten azalacaktı. Sebep ne olursa olsun; o katkı maddesi bilimsel olarak sınanmamıştı ve astım tedavisinde etkili değildi, ve bu tavsiyelere inanmak Jacqueline'in neredeyse hayatına mal olacaktı.

Çevirenin notları


[i] Kan akıtma, çağdaş tıptan önce çok yaygınca uygulanan bir yöntemdi. Bugün yalnızca belirli kan hastalıklarında kullanılmaktadır.

[ii] George Washington (1732-1799), Amerika Birleşik Devletleri'nin bağımsızlık savaşının önderi ve ilk başkanıdır.

[iii] Artit, eklemlerde oluşan yangıya tıp dilinde verilen isimdir.

[iv] Astım, akciğere giden nefes yollarının çeşitli nedenlerle daralmasından kaynaklanan bir hastalıktır. Bu daralma nedeniyle solunum bozulur ve hayati tehlike oluşabilir. Yazıda geçen nebülizör, steroidler ve inhalerler bu hastalığın tedavisinde kullanılır.

[v] Zatülcenp, akciğerleri saran zarların yangısına tıp dilinde verilen isimdir, plörezi adıyla da bilinir. İki katman halindeki bu zarlar (plevra) akciğerlerin hareketi sırasında birbirlerine sürterken bu yangı nedeniyle şiddetli ağrı oluşur.